Trong lịch sử giáo dục và văn học Việt Nam, có những cái tên không chỉ gắn liền với những tác phẩm nghệ thuật, mà bản thân cuộc đời họ đã là một tác phẩm nghệ thuật vĩ đại nhất. Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Ngọc Ký chính là một biểu tượng như thế. Ông đã dùng đôi chân của mình để viết nên cuộc đời: trở thành học sinh giỏi toán toàn quốc, tốt nghiệp đại học ngành Ngữ văn, trở thành thầy giáo, Nhà giáo Ưu tú và là một nhà văn, nhà thơ với kho tàng tác phẩm đồ sộ.
Bài viết này sẽ đưa bạn đi sâu vào thế giới sách của Nguyễn Ngọc Ký – nơi những trang viết không chỉ để đọc bằng mắt, mà để cảm nhận bằng cả trái tim.
Bản cáo trạng số phận và khát vọng kiêu hãnh trong các tập tự truyện
Dòng sách ghi dấu ấn đậm nét nhất và làm nên tên tuổi sách của Nguyễn Ngọc Ký chính là thể loại tự truyện. Đây là nơi ông phơi bày toàn bộ những góc khuất, những đớn đau thể xác và cả những chiến thắng huy hoàng của tâm hồn trước nghịch cảnh.
Tác phẩm “Tôi đi học” – khúc ca sơ khai về nghị lực phi thường
Được viết khi tác giả còn đang ngồi trên ghế nhà trường và xuất bản lần đầu tiên vào năm 1970 với tên gọi “Những năm tháng không quên”, cuốn tự truyện “Tôi đi học” đã trở thành cuốn sách gối đầu giường của biết bao thế hệ thiếu nhi Việt Nam.
Cuốn sách là những dòng ký ức chân thực, sống động về hành trình từ một cậu bé 4 tuổi thức dậy với đôi tay buông thõng, bất động. Nỗi thèm khát được đi học như các bạn cùng lứa đã thôi thúc cậu đến trường, đứng ngoài cửa lớp nhìn thầy giáo giảng bài. Hình ảnh cậu bé Ký dùng ngón chân kẹp chiếc bút chì để tập viết những nét chữ đầu tiên – những nét chữ bằng chân nguệch ngoạc, nhuốm máu vì chuột rút, vì da thịt ma sát với nền đất cứng – đã được tái hiện một cách đầy xúc động.
“Nhiều lúc ngón chân mỏi nhừ, chuột rút co quắp lại, tôi ngã lăn ra sàn nhà khóc nấc lên. Nhưng nhìn thấy các bạn viết bài phăm phăm, lòng kiêu hãnh và khát vọng được biết chữ lại kéo tôi đứng dậy, tiếp tục kẹp bút…” (Trích Tôi đi học)
Qua nét bút mộc mạc, chân thành, cuốn sách không chỉ kể về nỗi đau, mà nó là lời tri ân sâu sắc gửi đến người mẹ tảo tần, đến thầy giáo Cương – người đã kiên nhẫn mở cửa lớp đón một học trò đặc biệt, và đến những người bạn đồng quê đã thay nhau cõng ông đến trường qua những ngày mưa lũ.
Tác phẩm “Tôi học Đại học” – bước chân vào giảng đường lớn
Nếu “Tôi đi học” dừng lại ở thời điểm cậu học trò Nguyễn Ngọc Ký tốt nghiệp phổ thông thì “Tôi học đại học” (xuất bản năm 2013) lại là chương tiếp theo đầy thử thách khi ông bước chân vào giảng đường khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (khi đó đang sơ tán tại Thái Nguyên trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ).
Bước vào môi trường đại học, khó khăn nhân lên gấp bội. Không chỉ là việc chép bài bằng chân trên những chiếc bàn sinh viên chật hẹp, mà là việc tự lập trong cuộc sống hằng ngày từ ăn uống, giặt giũ, tắm rửa cho đến việc nghiên cứu những tác phẩm văn học kinh điển.
Cuốn sách cho thấy một góc nhìn trưởng thành hơn của Nguyễn Ngọc Ký. Ông không còn là cậu bé cần sự bao bọc hoàn toàn của gia đình, mà đã trở thành một thanh niên tự ý thức được sứ mệnh của cuộc đời mình, dùng tư duy và ngòi bút chân để chinh phục đỉnh cao tri thức.
Tác phẩm “Tâm huyết trao đời” – lời tự tình của một nhà giáo
Tập tự truyện thứ ba, cũng là tập tự truyện cuối cùng trong cuộc đời ông – “Tâm huyết trao đời” (hay còn có tên Tôi đi dạy học) khắc họa quãng thời gian hơn 30 năm đứng trên bục giảng.
Đây là một trong những cuốn sách của Nguyễn Ngọc Ký hay với sự đúc kết kinh nghiệm dạy học, những trăn trở về nghề giáo và những câu chuyện cảm động giữa ông và các thế hệ học trò tại Nam Định và sau này là Thành phố Hồ Chí Minh. Cuốn sách là một cẩm nang giáo dục tinh thần vô giá cho bất kỳ ai đang theo đuổi sự nghiệp trồng người.
Thế giới thơ thiếu nhi bằng chân: trong sáng, hồn nhiên và giàu tính giáo dục
Theo những tin tức tổng hợp về giáo dục, không chỉ viết văn xuôi, Nguyễn Ngọc Ký còn là một nhà thơ tài hoa với tâm hồn nhạy cảm. Thơ của ông phần lớn dành cho thiếu nhi. Ông nhìn thế giới bằng đôi mắt của một đứa trẻ: trong ngần, đầy tò mò và luôn tràn ngập tình yêu thương.
Các tập thơ tiêu biểu
Trong suốt sự nghiệp của mình, ông đã xuất bản nhiều tập thơ được độc giả nhỏ tuổi đón nhận nồng nhiệt:
Tiếng chim hót (1971)
Quả bí kỳ lạ (1995)
Chú nhện chơi đu (2002)
Ngôi nhà hoa (2008)
Đặc sắc trong tư duy thơ Nguyễn Ngọc Ký
Thơ thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Ký không mang tính giáo điều, triết lý đao to búa lớn. Ông mượn hình ảnh các con vật, cây cỏ quen thuộc trong đời sống để lồng ghép các bài học đạo đức một cách nhẹ nhàng:
|
Hình ảnh trong thơ |
Bài học giáo dục ẩn ý |
|
Chú nhện chăng tơ |
Bài học về sự kiên trì, tỉ mỉ, không bỏ cuộc khi gặp gió bão làm rách lưới. |
|
Hạt phù sa, cây lúa |
Lòng biết ơn đối với công lao lao động của người nông dân mặt một nắng hai sương. |
|
Đôi bàn chân của chính tác giả |
Biến đôi chân thành người bạn, người trợ thủ đắc lực, khơi gợi lòng tự tin cho trẻ em khuyết tật. |
|
Hình ảnh trong thơ |
Bài học giáo dục ẩn ý |
Đọc thơ ông, các em nhỏ thấy được sự vui nhộn, vần điệu dễ nhớ, dễ thuộc, trong khi người lớn lại tìm thấy một khoảng lặng bình yên của tâm hồn, một tấm vé trở về với tuổi thơ nông thôn Việt Nam yên bình.
Những cuốn sách đố vui và phát triển tư duy cho trẻ em
Là một người thầy có tư duy toán học (từng đoạt giải 5 học sinh giỏi Toán toàn quốc), Nguyễn Ngọc Ký hiểu rằng giáo dục tốt nhất là giáo dục thông qua trò chơi và sự gợi mở. Vì vậy, ông đã dành nhiều tâm huyết để biên soạn các tập sách đố vui thông minh, đố thơ nhằm kích thích sự sáng tạo của học sinh.
“101 câu đố vui thông minh”: Cuốn sách tập hợp những câu đố bằng thơ lục bát hoặc thơ bốn chữ do chính ông sáng tác. Các câu đố xoay quanh chủ đề con vật, đồ vật, các hiện tượng tự nhiên và các nhân vật lịch sử.
“Trò chơi chữ – Phát triển tư duy”: Đây là dòng sách giúp trẻ em làm quen với sự phong phú, đa dạng của tiếng Việt thông qua các trò chơi tráo chữ, tìm từ đồng nghĩa, trái nghĩa, giúp các em thêm yêu tiếng mẹ đẻ.
Những cuốn sách này thể hiện rõ nét triết lý giáo dục xuyên suốt của nhà giáo Nguyễn Ngọc Ký: “Học mà chơi, chơi mà học”. Ông không muốn học trò phải nhồi nhét kiến thức một cách máy móc, mà phải tự mình tư duy, khám phá vẻ đẹp của thế giới xung quanh.
Giá trị nghệ thuật và tư tưởng trong sách của Nguyễn Ngọc Ký
Để đánh giá một cách toàn diện, sách của Nguyễn Ngọc Ký không chỉ có giá trị về mặt tấm gương đạo đức mà còn sở hữu những giá trị văn học đích thực.
Ngôn ngữ trong sáng, đậm đà tính dân tộc
Do được đào tạo bài bản tại khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp, kết hợp với vốn sống phong phú ở vùng quê Bắc Bộ, văn phong của Nguyễn Ngọc Ký rất giàu nhạc điệu, sử dụng nhiều ca dao, tục ngữ và thành ngữ. Cách kể chuyện của ông chậm rãi, tự nhiên như lời kể của một người ông, người cha bên bếp lửa hồng, khiến người đọc cảm thấy vô cùng gần gũi.
Biến nỗi đau thành chất liệu của cái đẹp
Trong văn chương của ông, tuyệt nhiên không có sự bi lụy, oán trách số phận hay cầu xin sự thương hại từ xã hội. Ông nhìn khuyết tật của mình như một thử thách mà số phận đặt ra để ông chứng minh giá trị của con người. Sự đau đớn thể xác qua ngòi bút của ông trở thành chất xúc tác cho những tiếng cười, những bài học sâu sắc.
Tác động của sách Nguyễn Ngọc Ký đến xã hội và giáo dục
Sách của Nguyễn Ngọc Ký đã vượt ra khỏi ranh giới của những trang giấy để trở thành một hiện tượng văn hóa – giáo dục có sức lan tỏa mạnh mẽ qua nhiều thập kỷ.
Nguồn cảm hứng cho các thế hệ học sinh
Nhiều trích đoạn trong cuốn tự truyện “Tôi đi học” đã được đưa vào sách giáo khoa Tiếng Việt và Ngữ văn bậc tiểu học và trung học cơ sở. Hình ảnh thầy Ký kẹp bút vào chân đã trở thành bài học vỡ lòng về tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo và ý chí vượt khó cho hàng triệu học sinh Việt Nam.
Chỗ dựa tinh thần cho những mảnh đời bất hạnh
Đối với cộng đồng người khuyết tật, sách của Nguyễn Ngọc Ký giống như một ngọn hải đăng soi sáng giữa đêm tối. Ông chứng minh cho thế giới thấy rằng: “Tàn nhưng không phế”. Khi một cánh cửa này đóng lại, nếu có đủ quyết tâm, con người ta có thể mở ra một cánh cửa khác bằng chính đôi chân của mình. Nhiều người từ chỗ tuyệt vọng đã tìm lại được niềm tin cuộc sống sau khi lật giở từng trang tự truyện của ông.
Sách của Nguyễn Ngọc Ký trong kỷ nguyên số
Dù Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Ngọc Ký đã về cõi vĩnh hằng vào năm 2022, nhưng di sản văn chương của ông vẫn tiếp tục sống mãi và thích nghi mạnh mẽ với thời đại mới.
Sách nói (Audiobook): Các tác phẩm như “Tôi đi học”, “Tâm huyết nhớ đời” đã được chuyển thể sang định dạng sách nói trên các nền tảng lớn, giúp những người bận rộn hoặc người khiếm thị dễ dàng tiếp cận với nguồn năng lượng tích cực của ông.
Sách điện tử (Ebook): Định dạng ebook giúp các tác phẩm của ông lan tỏa đến cộng đồng người Việt hải ngoại, giúp con em thế giới thứ hai, thứ ba giữ gìn tiếng Việt và hiểu về một biểu tượng nghị lực của quê hương.
Kết luận
Nhìn lại toàn bộ kho tàng sách của Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Ngọc Ký, chúng ta không chỉ nghiêng mình thán phục trước một khả năng viết chữ bằng chân điêu luyện, mà quan trọng hơn, chúng ta thán phục một “tâm hồn viết chữ”. Những cuốn sách của ông là minh chứng hùng hồn nhất cho thấy sức mạnh vô hạn của con người khi được dẫn dắt bởi khát vọng và tình yêu cuộc sống.
Với những hình thức review sách của Nguyễn Ngọc Ký là không có hạn sử dụng. Chúng là những tác phẩm vượt thời gian, luôn cần thiết cho mỗi chúng ta khi gặp phải những gập ghềnh, giông bão trên đường đời. Chỉ cần trái tim còn đập và ý chí còn vững vàng, đôi bàn chân hoàn toàn có thể nở hoa.
Nguồn: Sưu tầm