Điện ảnh hoạt hình chiếu rạp không còn là vùng lãnh địa dành riêng cho trẻ em. Từ những nét vẽ tay truyền thống của Studio Ghibli cho đến các đỉnh cao công nghệ 3D của Pixar, DreamWorks hay Sony Pictures, hoạt hình đã vươn mình trở thành một loại hình nghệ thuật đại chúng có khả năng truyền tải những thông điệp triết học sâu sắc nhất, chạm đến những góc khuất tinh tế nhất trong tâm hồn con người.
Dưới đây là bài viết chi tiết, phân tích sâu sắc về những bộ phim hoạt hình chiếu rạp hay nhất trong những năm gần đây, khám phá lý do chúng không chỉ gặt hái doanh thu tỷ đô mà còn trở thành những kiệt tác nghệ thuật vượt thời gian.
Từ những nét vẽ đầu tiên đến kỷ nguyên vàng của Hoạt hình 2D
Để hiểu được sự vĩ đại của các siêu phẩm phim hoạt hình chiếu rạp hay ngày nay, chúng ta phải ngược dòng thời gian về những năm đầu thế kỷ 20, khi những nhà làm phim tiên phong bắt đầu thử nghiệm việc thổi hồn vào các bức tranh tĩnh.
Cột mốc lịch sử mang tên Walt Disney
Trước năm 1937, ý tưởng về một bộ phim hoạt hình dài trọn vẹn (feature-length animation) chiếu tại rạp bị coi là một sự hoang tưởng. Các chủ rạp và chuyên gia điện ảnh thời bấy giờ tin rằng khán giả sẽ bị nhức mắt và không thể kiên nhẫn ngồi xem các hình vẽ chuyển động suốt 90 phút. Nhưng Walt Disney đã đặt cược toàn bộ gia tài và sự nghiệp của mình vào Nàng Bạch Tuyết và bảy chú lùn (Snow White and the Seven Dwarfs – 1937).
Bộ phim không chỉ thành công vang dội về mặt thương mại mà còn thiết lập nên những tiêu chuẩn vàng đầu tiên cho hoạt hình thế giới. Kỹ thuật sử dụng camera đa mặt phẳng (multiplane camera) của Disney đã tạo ra chiều sâu không gian chưa từng có, biến những bức tranh phẳng thành một thế giới ba chiều sống động.
Thành công của Bạch Tuyết đã mở đường cho “Kỷ nguyên vàng” của Disney với một loạt kiệt tác như Pinocchio (1940), Fantasia (1940), và sau này là thời kỳ Phục Hưng rực rỡ vào thập niên 1990 với Nàng Tiên Cá (The Little Mermaid – 1989), Người Đẹp và Quái Vật (Beauty and the Beast – 1991) – bộ phim hoạt hình đầu tiên trong lịch sử được đề cử giải Oscar cho “Phim hay nhất”, và đỉnh cao là Vua Sư Tử (The Lion King – 1994).
Studio Ghibli: Hồn thơ phương Đông và triết lý nhân sinh sâu sắc
Trong khi Hollywood thống trị bằng những câu chuyện cổ tích và nhạc kịch hoành tráng, thì ở bên kia bán cầu, tại Nhật Bản, một huyền thoại khác đã ra đời vào năm 1985: Studio Ghibli, được dẫn dắt bởi hai vị đạo diễn thiên tài Hayao Miyazaki và Isao Takahata.
Nếu hoạt hình phương Tây thời đó chuộng nhịp điệu nhanh và sự hài hước, thì Ghibli chọn một lối đi riêng: chậm rãi, duy mỹ và đầy chất thơ. Họ giữ vững truyền thống vẽ tay (hand-drawn animation) đầy tỉ mỉ. Mỗi khung hình trong phim Ghibli như một bức tranh màu nước có thể lồng khung treo trong bảo tàng.
Đỉnh cao cao nhất của Ghibli chính là Vùng đất linh hồn (Spirited Away – 2001). Bộ phim là một hành trình kỳ ảo của cô bé Chihiro vào thế giới thần linh, nhưng ẩn sau đó là lời phê phán sâu sắc về xã hội tiêu thụ, sự tha hóa của con người và tiếng gọi bảo tồn thiên nhiên. Spirited Away đã làm nên lịch sử khi đoạt giải Gấu Vàng tại Liên hoan phim Berlin và giải Oscar cho Phim hoạt hình hay nhất năm 2003, khẳng định vị thế tối cao của hoạt hình 2D Nhật Bản trên bản đồ điện ảnh toàn cầu.
Cuộc cách mạng 3D và sự trỗi dậy của những “Gã khổng lồ” mới
Pixar và bước ngoặt lịch sử mang tên Toy Story
Năm 1995, cục diện của ngành công nghiệp phim hoạt hình chiếu rạp thay đổi vĩnh viễn. Một studio nhỏ mang tên Pixar, dưới sự dẫn dắt của John Lasseter và sự hậu thuẫn tài chính của Steve Jobs, đã cho ra mắt Câu chuyện đồ chơi (Toy Story) – bộ phim hoạt hình dài đầu tiên được làm hoàn toàn bằng đồ họa máy tính (CGI).
Toy Story không chỉ là một đột phá về mặt công nghệ mà nó là một bài học mẫu mực về nghệ thuật kể chuyện (storytelling). Pixar đã chứng minh rằng: công nghệ dù có tân tiến đến đâu cũng chỉ là công cụ, cốt lõi của một bộ phim hay vẫn là một kịch bản xuất sắc với những nhân vật có tâm hồn. Khán giả đã khóc, đã cười cùng Woody và Buzz Lightyear không phải vì họ ấn tượng với số lượng đa giác được dựng trên máy tính, mà vì họ nhìn thấy chính mình, nhìn thấy tuổi thơ và tình bạn của mình trong đó.
Cuộc đua song mã và đa cực: Pixar, DreamWorks, Illumination
Sau Toy Story, kỷ nguyên 3D chính thức bùng nổ. Pixar liên tục thống trị phòng vé và các giải thưởng nghệ thuật với công thức “bên ngoài hài hước cho trẻ em, bên trong sâu sắc cho người lớn”. Những tác phẩm như Công ty Quái vật (Monsters, Inc. – 2001), Đi tìm Nemo (Finding Nemo – 2003), và đặc biệt là Gia đình siêu nhân (The Incredibles – 2004) đã nâng tầm hoạt hình máy tính lên một đẳng cấp mới.
Tuy nhiên, Pixar không cô đơn. DreamWorks Animation xuất hiện như một đối thủ ngổ ngáo và nổi loạn. Nếu Pixar hướng tới sự hoàn hảo và cảm xúc ấm áp, thì DreamWorks chọn sự giễu nhại và hài hước châm biếm.
Siêu phẩm Shrek (2001) của họ đã đập tan mọi khuôn mẫu cổ tích hoàng tử – công chúa truyền thống, mang về giải Oscar cho Phim hoạt hình hay nhất đầu tiên trong lịch sử (hạng mục này được thành lập vào năm 2002).
Tiếp sau đó, những thương hiệu như Bí kíp luyện rồng (How to Train Your Dragon) hay Kung Fu Panda đã khẳng định sức sáng tạo không biên giới của DreamWorks với những pha hành động mãn nhãn không thua kém gì phim bom tấn Hollywood.
Về sau này, thị trường chào đón thêm Illumination Entertainment với chiến lược tối ưu hóa chi phí và đánh mạnh vào tính giải trí thuần túy. Sự xuất hiện của các sinh vật màu vàng đáng yêu Minions trong loạt phim Kẻ trộm mặt trăng (Despicable Me) đã tạo nên một hiện tượng văn hóa đại chúng toàn cầu, mang về doanh thu hàng tỷ USD và chứng minh rằng hoạt hình chiếu rạp có một sức mạnh thương mại kinh khủng khiếp.
Phân tích các kiệt tác: Khi hoạt hình chạm đến đỉnh cao nghệ thuật
Để hiểu về lý do phim hoạt hình chiếu rạp hay có thể khiến những khán giả trưởng thành, những nhà phê bình khó tính nhất phải ngả mũ thán phục, chúng ta hãy cùng phân tích sâu vào ba tác phẩm được coi là những đỉnh cao chói lọi của điện ảnh hiện đại.
WALL-E (2008) – Bài thơ tình câm lặng giữa lòng vũ trụ
WALL-E của đạo diễn Andrew Stanton (Pixar) thường xuyên lọt vào danh sách những bộ phim hay nhất thế kỷ 21 của các tạp chí điện ảnh uy tín. Bộ phim là một canh bạc nghệ thuật cực kỳ táo bạo: 40 phút đầu tiên của phim hoàn toàn không có lời thoại.
Khán giả được đưa đến Trái Đất trong tương lai, một hành tinh chết ngập trong rác thải và bị con người bỏ rơi. Ở đó, chú robot dọn rác nhỏ bé WALL-E vẫn bền bỉ làm công việc của mình ngày qua ngày, tự tìm kiếm niềm vui từ những món phế thải và xem đi xem lại một cuốn băng nhạc kịch cũ kỹ. Khi cô robot hiện đại EVE xuất hiện, một câu chuyện tình yêu thuần khiết nhất đã được dệt nên chỉ bằng tiếng động, ánh mắt (qua ống kính camera) và những cử chỉ chạm tay cơ học.
WALL-E không chỉ là một bộ phim cảnh báo về thảm họa môi trường hay sự phụ thuộc quá mức của con người vào công nghệ. Nó là một suy tưởng triết học về sự cô đơn, về bản chất của sự sống và tình yêu. Phim sử dụng ngôn ngữ điện ảnh thuần túy – hình ảnh và âm thanh – để kể một câu chuyện có sức nặng ngàn cân, điều mà rất nhiều phim live-action có diễn viên ngôi sao cũng không làm nổi.
Inside Out (2015) – Hữu hình hóa thế giới trừu tượng của tâm lý học
Nếu có bộ phim nào xứng đáng là giáo trình trực quan xuất sắc nhất về tâm lý học con người, đó chính là Mảnh ghép cảm xúc (Inside Out) của đạo diễn Pete Docter.
Pixar đã biến một khái niệm vô cùng trừu tượng – các cung bậc cảm xúc bên trong não bộ của một cô bé 11 tuổi tên Riley – thành những nhân vật cụ thể: Vui Vẻ (Joy), Buồn Bã (Sadness), Chảnh Chọe (Disgust), Sợ Hãi (Fear) và Giận Dữ (Anger). Câu chuyện chuyển nhà của Riley trở thành một trận chiến cam go trong tâm trí khi cô bé phải đối mặt với cuộc khủng hoảng tuổi dậy thì.
Cái hay của Inside Out nằm ở chỗ nó dũng cảm lật đổ tư duy thông thường: Vui Vẻ không phải lúc nào cũng tốt, và Buồn Bã không phải là một kẻ vô dụng cần bị gạt bỏ.
Bộ phim đưa ra một thông điệp nhân văn sâu sắc: Để trưởng thành, con người cần phải học cách chấp nhận nỗi buồn. Những giọt nước mắt giúp thanh lọc tâm hồn và là cầu nối để chúng ta thấu hiểu, sẻ chia với người khác.
Cảnh tượng cốt lõi của phim – khi những “hòn đảo ký ức” màu vàng đơn sắc (chỉ có niềm vui) biến đổi thành những viên bi ký ức phức hợp đa sắc (kết hợp cả vui lẫn buồn) – là một trong những khoảnh khắc xúc động và thông tuệ nhất lịch sử điện ảnh.
Spider-Man: Into the Spider-Verse (2018) – Định nghĩa lại thẩm mỹ hoạt hình hiện đại
Những bản tin tổng hợp về điện ảnh cho thấy, đến cuối thập niên 2010, khi công thức hoạt hình 3D mượt mà của Pixar và Disney bắt đầu có dấu hiệu bão hòa về mặt thị giác, Sony Pictures Animation đã tung ra một “quả bom” làm thay đổi toàn bộ cuộc chơi: Người Nhện: Vũ trụ mới (Spider-Man: Into the Spider-Verse).
Bộ phim là sự hòa quyện thiên tài giữa đồ họa máy tính 3D và kỹ thuật vẽ tay 2D truyền thống, mô phỏng hoàn hảo cảm giác như người xem đang lật từng trang của một cuốn truyện tranh (comic book) sống động.
Các nhà làm phim đã cố tình phá vỡ các quy tắc hoạt hình 3D chuẩn mực bằng cách giữ lại các đường nét phác thảo, sử dụng hiệu ứng chấm nửa tông (halftone dots) của kỹ thuật in ấn cũ, và điều chỉnh tốc độ khung hình (animating on twos) để tạo ra một phong cách giật cục đầy nghệ thuật đường phố và hip-hop.
Into the Spider-Verse không chỉ càn quét mọi giải thưởng (bao gồm cả Oscar) mà quan trọng hơn, nó đã giải phóng tư duy thẩm mỹ của các studio hoạt hình Hollywood.
Sự thành công của bộ phim đã truyền cảm hứng cho hàng loạt tác phẩm sau này như Mèo Đi Hia: Điều Ước Cuối Cùng (Puss in Boots: The Last Wish – 2022) hay Ninja Rùa: Hỗn Loạn Đột Biến (Teenage Mutant Ninja Turtles: Mutant Mayhem – 2023) thử nghiệm những phong cách đồ họa độc bản, phá cách.
Các yếu tố đem lại sự thành công của phim hoạt hình chiếu rạp
Một bộ phim hoạt hình chiếu rạp hay không đơn thuần là gom góp những hình ảnh đẹp. Đó là kết quả của một quy trình sản xuất phức tạp kéo dài từ 3 đến 5 năm, đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn của nhiều yếu tố chuyên môn:
Nghệ thuật kể chuyện trực quan (Visual Storytelling)
Trong hoạt hình, mỗi pixel trên màn hình đều phải có một lý do để tồn tại. Vì không bị giới hạn bởi bối cảnh thực tế hay diễn xuất của diễn viên người đóng, các đạo diễn hoạt hình có toàn quyền kiểm soát bảng màu (color script), bố cục và ánh sáng để biểu đạt tâm trạng nhân vật.
Diễn xuất của các họa sĩ (Character Animation)
Nhiều người lầm tưởng rằng diễn viên lồng tiếng là người quyết định linh hồn nhân vật. Thực tế, các họa sĩ hoạt hình (animators) mới chính là những diễn viên thực thụ đằng sau màn ảnh. Họ phải nghiên cứu hành vi của con người, động vật, thậm chí là cơ học của máy móc để thổi hồn vào nhân vật. Từng cái nhướng mày, một cái rụt vai nhẹ, hay nhịp thở của nhân vật đều được tính toán tỉ mỉ để truyền tải dòng suy nghĩ bên trong.
Nghệ thuật lồng tiếng (Voice Acting) và âm nhạc
Âm thanh chiếm 50% trải nghiệm điện ảnh, và đối với hoạt hình, con số này có thể còn cao hơn. Diễn viên lồng tiếng không chỉ đọc lời thoại; họ phải dùng đài từ của mình để bù đắp cho việc thiếu vắng hình thể thực tế. Từ giọng nói ấm áp đầy chiêm nghiệm của Tom Hanks (Woody trong Toy Story) đến sự hài hước bùng nổ của Robin Williams (Thần Đèn trong Aladdin – 1992), họ đã tạo nên những biểu tượng bất tử.
Bên cạnh đó, âm nhạc trong phim hoạt hình chiếu rạp hay nhất luôn có một sức sống độc lập mãnh liệt. Những bản nhạc kinh điển như Can You Feel the Love Tonight (The Lion King), Let It Go (Frozen), hay Remember Me (Coco) không chỉ thúc đẩy cảm xúc của bộ phim tại rạp mà còn trở thành những bản hit toàn cầu, lưu giữ ký ức về bộ phim trong lòng công chúng qua nhiều thập kỷ.
Xu hướng tiến hóa trong tương lai
Bước sang nửa sau của thập kỷ 2020, ngành phim hoạt hình chiếu rạp hiện đại đang đứng trước những làn sóng công nghệ mới, đặc biệt là sự phát triển của Trí tuệ nhân tạo (AI) trong việc hỗ trợ dựng hình và giả lập môi trường. Tuy nhiên, xu hướng nghệ thuật cốt lõi vẫn đang dịch chuyển mạnh mẽ theo hai hướng:
Sự trỗi dậy của hoạt hình độc lập và đa quốc gia: Không còn là sân chơi độc quyền của Hollywood hay Nhật Bản. Các quốc gia như Pháp, Ireland (với Studio Cartoon Saloon cùng loạt phim tuyệt mỹ như Song of the Sea, Wolfwalkers), hay Tây Ban Nha đang tạo ra những dấu ấn đậm nét với các tác phẩm đậm tính bản địa và mỹ thuật thủ công cao.
Xóa nhòa ranh giới độ tuổi: Các bộ phim hoạt hình ngày càng “trưởng thành” hơn trong kịch bản. Định kiến “phim hoạt hình chỉ dành cho trẻ con” đang dần biến mất hoàn toàn khi các bậc phụ huynh nhận ra họ mới là những người khóc nhiều nhất trong rạp chiếu.
Kết luận
Phim hoạt hình chiếu rạp hay là một tác phẩm nghệ thuật toàn diện trong thế giới phim ảnh giải trí. Nó đòi hỏi bộ óc của một nhà khoa học, bàn tay của một họa sĩ, tâm hồn của một thi sĩ và trái tim của một đứa trẻ.
Trải qua gần một thế kỷ tiến hóa, phim hoạt hình chiếu rạp đã, đang và sẽ luôn là một phần không thể thiếu của di sản điện ảnh nhân loại. Đó là nơi những giấc mơ của con người được vẽ nên bằng ánh sáng, bay cao và không bao giờ có điểm dừng.
Nguồn: Sưu tầm